Η ατζέντα της πόλης θέλει ανανέωση

Του Γ. Ρακκά, επικεφαλής του Μένουμε Θεσσαλονίκη. Δημοσιεύθηκε στις 7-11-2021 στο thessnews.gr

«Τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε δεν μπορούν να λυθούν αν μείνουμε στο ίδιο επίπεδο σκέψης που είχαμε όταν τα δημιουργήσαμε».

Αλβέρτος Αϊνστάιν

Οι αρχές της δεκαετίας του 2020 βρίσκουν την Θεσσαλονίκη να αντιμετωπίζει μια βαθιά κρίση προσανατολισμών. Κυβέρνηση και τοπική αυτοδιοίκηση προσπαθούν να απαντήσουν σε αυτήν με σωρεία εξαγγελιών (η νέα, υπερυψωμένη περιφερειακή, η ανάπλαση της ΔΕΘ, η πλατφόρμα της νέας παραλίας, η ολοκλήρωση του ΜΕΤΡΟ κ.ο.κ.), ωστόσο το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται δύο παράλληλες πραγματικότητες για την πόλη: Η Θεσσαλονίκη της ‘βιτρίνας’, με τον τουρισμό, την εστίαση και την διασκέδαση να αποτελούν τους οικονομικούς τους κινητήρες, και να επιτρέπουν στον περαιτέρω πλουτισμό και άνοδο μιας μικρής μειοψηφίας κεφαλαιούχων μέσα στην πόλη. Και η ‘μαζική Θεσσαλονίκη’, εκείνη που ακόμα μετράει τις πληγές της από την οικονομική κρίση, και εκείνην της πανδημίας, την αποβιομηχάνιση, την υποχώρηση της τοπικής αγοράς, και την γενικότερη άνοδο των τιμών κατοικίας, ενοικίου, και διαβίωσης, την όξυνση της εγκληματικότητας και της ανασφάλειας.

Η αντίφαση αυτή είναι ορατή και χωροταξικά. Από την Αριστοτέλους μέχρι τα διοικητικά όρια της πόλης προς τα Δυτικά, αναπτύσσονται διαδοχικές εστίες πολυπολιτισμικών γκέτο απόρροια των κυμάτων ανεξέλεγκτης μετανάστευσης που δέχθηκε η χώρα και η πόλη τα τελευταία χρόνια· προς τα Ανατολικά, στο τεράστιο νοητό παραλληλόγραμμο που ορίζεται από τις οδούς Κ. Καραμανλή και Μ. Αλεξάνδρου (Εγνατίας, και νέας παραλιακής οδού), ξεκινάει από το παλιό στρατιωτικό νοσοκομείο «424» και φτάνει μέχρι την αερογέφυρα της Χαλκιδικής, μένει ο κύριος όγκος των πληττόμενων κατώτερων και μεσαίων στρωμάτων. Περιδιαβαίνοντας τον πυκνό αστικό ιστό όπου διαμένει ο κύριος όγκος της πόλης, βλέπει κανείς βαθιές αστικές χαράδρες να διαδέχονται η μία την άλλη, μικροί δρόμοι και συνωστισμένοι από τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα, γερασμένες πολυκατοικίες και διαλυμένα πεζοδρόμια· διάσπαρτα παρατημένα πάρκα και λιγοστό πράσινο· μαγαζιά που αγωνίζονται να ξεφύγουν από την μοίρα του διπλανού τους που έκλεισε και πολλά ερειπωμένα νεοκλασικά που συμβολίζουν ακριβώς την καταβύθιση των γειτονιών αυτών στην απαξίωση και την ανωνυμία.

Οι εξαγγελίες υπόσχονται περισσότερη ανάπτυξη: Είναι όμως παρασιτικού τύπου, που ευνοεί τους ήδη κεφαλαιούχους, εισοδηματίες, μεγαλο-ιδιοκτήτες, τις αλυσίδες ξενοδοχείων, και τα επιτυχημένα εστιατόρια, μπαρ και κλαμπ. Κατά τα άλλα, αυτό το «success story» υπόσχεται την δημιουργία πάρα πολλών ανειδίκευτων ή χαμηλόμισθων θέσεων εργασίας, ελάχιστων με προοπτική ανόδου. Οι επενδύσεις που ξέφυγαν από αυτήν την πεπατημένη, όπως ο κόμβος της Pfizer, πραγματοποιήθηκαν γιατί στελέχη ιδιωτικών εταιρειών είχαν την συγκρότηση και την διορατικότητα να αντιληφθούν ότι η Θεσσαλονίκη κατέχει συγκριτικά πλεονεκτήματα για την προώθηση ενός άλλου σοβαρότερου μοντέλου ανάπτυξης (παράδειγμα, αξιοποίηση των ανώτερων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων για την δημιουργία μιας ‘οικονομίας της γνώσης’ στην πόλη).

Το τοπικό πολιτικό προσωπικό ακολουθεί καταϊδρωμένο, περιοριζόμενο και πάλι στον ρόλο του οικοδεσπότη καθώς αδυνατεί το ίδιο να δημιουργήσει ευκαιρίες για τους κλάδους της παραγωγής και της δημιουργίας, ακόμα, των γραμμάτων και των τεχνών. Που, κακά τα ψέμματα, παραμένουν ακόμα τα μόνα σοβαρά κριτήρια για την αξιολόγηση της σημασίας και της συνεισφοράς που έχει η κάθε πόλη, στα εθνικά και τα υπερεθνικά δίκτυα, το κατά πόσον δηλαδή καταφέρνει να αυξήσει το αποτύπωμά της στον οικονομικό, πολιτικό και κοινωνικό χάρτη.

Τα τελευταία χρόνια, η Θεσσαλονίκη βίωσε αδιέξοδα από δύο διαφορετικά μοντέλα διακυβέρνησης. Ο κρατισμός του ΣΥΡΙΖΑ έδειξε τα όριά του στην περίπτωση του ΟΑΣΘ· η δε υπερφορολόγηση των μικρών και των μεσαίων βύθισε περαιτέρω την τοπική αγορά. Από την άλλη η ‘ολιγοπωλιακή’ αντίληψη των ‘παιδιών του Χάρβαρντ’ της ΝΔ, που θέλει την ανάπτυξη να έρχεται από την ενίσχυση των πρωτοβουλιών μιας ακραίας μειοψηφικής, αθηνοκεντρικής ελίτ έχει πρόβλημα σύνδεσης με την ελληνική περιφέρεια –ιδίως την Θεσσαλονίκη. Τα προβλήματα συντονισμού με τον κρατικό μηχανισμό κατά τον προηγούμενο «μαύρο Νοέμβρη» της πανδημίας, η επιμονή σε φαραωνικά έργα όπως είναι η ‘υπερυψωμένη περιφερειακή’ (αντί ενός προαστιακού σιδηροδρόμου, για παράδειγμα) καθώς και η περαιτέρω ενίσχυση της παρασιτικής οικονομίας σε βάρος της παραγωγικής (βλ. τον τουριστοκεντρικό χαρακτήρα ανάπλασης που πήρε η ΔΕΘ) είναι ορισμένες εκφράσεις αυτού του αθηνοκεντρισμού.

Μεταξύ των ελληνικών εκδοχών κρατισμού και νεοφιλελευθερισμού, όμως υπάρχει χώρος και κενό για μια πατριωτική σοσιαλδημοκρατία. Μια πολιτική, δηλαδή, που θα επενδύει στην παραγωγή, την γνώση, και την αξιοποίηση του ελληνικού πολιτισμού, για να επιτρέψει στην ανάκαμψη της ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας, την προστασία και την ενίσχυση των κατώτερων και των μεσαίων στρωμάτων. Μια πολιτική ‘κοινής ευημερίας’,  όπου η τελευταία δεν νοείται μόνο ως πρόσβαση σε καταναλωτικά αγαθά, αλλά και ως εθνική και κοινωνική προκοπή, ασφάλεια και συνοχή, μορφωτική και πολιτιστική αναβάθμιση.

Υπάρχουν σύγχρονα παραδείγματα τέτοιων πολιτικών από το εξωτερικό –ιδίως ό,τι συμβαίνει μετά την πανδημία στην Γαλλία ή την Δανία, για παράδειγμα. Υπάρχουν και από την ίδια την ιστορία της πόλης. Αν σήμερα διαθέτει μια ‘οικονομία της γνώσης’ και προσελκύει την Pfizer, αυτό το οφείλει στον Αλέξανδρο Παπαναστασίου που με την ίδρυση του ΑΠΘ έθεσε τις βάσεις ώστε η Θεσσαλονίκη να καταστεί ‘πανεπιστημιούπολη των Βαλκανίων’, ενώ με την πρόσκληση του Ερνέστου Εμπράρ της έδωσε την σύγχρονη φυσιογνωμία της. Παρομοίως δόθηκε έμφαση στην περαιτέρω ενθάρρυνση της βιομηχανικής δραστηριότητας, αλλά και την μετατροπή της Θεσσαλονίκης σε εμπορικό κόμβο όλου του παραγωγικού συστήματος της Βόρειας Ελλάδας.

Για την τοπική αυτοδιοίκηση μια τέτοια αντίληψη προϋποθέτει αλλαγή πολιτικής οπτικής για το τι μπορεί να κάνει ένας Δήμος. Για παράδειγμα, η μαζική επένδυση στην παραγωγή ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, στα κτίρια και σε εκτάσεις ευθύνης του Δήμου (σχολεία, πρωτίστως, διοικητικά κτίρια, εφαρμογή αισθητικά προσεγμένων κάθετων ανεμογεννητριών επί του παραλιακού μετώπου ή στους δρόμους της πόλης κ.ο.κ.) μετατρέπει την τοπική αυτοδιοίκηση σε αρωγό της εθνικής ενεργειακής αυτοδυναμίας, αλλά και της επιτρέπει να βρει πόρους ώστε για παράδειγμα η πλήρης κάλυψη αναγκών φροντίδας των παιδιών (βρεφονηπιακοί σταθμοί, νηπιαγωγεία, κέντρα δημιουργικής απασχόλησης ή κέντρα προσωρινής φύλαξης παιδιών) να μην είναι… ουτοπία. Γιατί ο Δήμος οφείλει να αποκτήσει δημογραφική πολιτική τέτοια ώστε να ενθαρρύνει τις οικογένειες με ένα ή κανένα παιδί να κάνουν δύο –κάτι που είναι καθοριστικά κρίσιμο για τους εθνικούς δημογραφικούς δείκτες.

Με την ίδια ρηξικέλευθη αντίληψη ο Δήμος θα πρέπει να υιοθετήσει μια πολιτική στήριξης και συμβολής στους παραγωγικούς κλάδους, ενθαρρύνοντας την δημιουργία θέσεων εργασίας. Πώς; Για παράδειγμα, η αξιοποίηση των ελαιοαποβλήτων της εστίασης και η μετατροπή τους σε βιοντίζελ θα εξοικονομούσε τις βαριές δαπάνες θέρμανσης από τον Δήμο και θα απελευθέρωνε κεφάλαια, την ίδια στιγμή που θα δημιουργούσε και μια αγορά συλλογής της πρώτης ύλης που θα έδινε δουλειά και εισόδημα σε πολλούς ανθρώπους. Η αξιοποίηση του δικτύου αδελφοποιημένων πόλεων, και εν γένει η διπλωματία των πόλεων, μπορεί να βοηθήσει τους παραγωγικούς κλάδους της πόλης αλλά και της ευρύτερης περιοχής να βρουν νέες αγορές στο εξωτερικό, να φέρουν στην πόλη μια εξειδικευμένη κλαδική έκθεση, ή ένα συνέδριο για την έρευνα και την καινοτομία. Ο Δήμος μπορεί ακόμα να συμπράξει σε μεικτά σχήματα δημόσιου-ιδιωτικού τομέα με σκοπό την πραγματοποίηση νέων παραγωγικών επενδύσεων, όπως για παράδειγμα η μεταποίηση του ελαιολάδου της Χαλκιδικής. Σε οποιαδήποτε περίπτωση, απαραίτητη κρίνεται η δημιουργία ενός συμβουλίου οικονομικής βιωσιμότητας της πόλης, με τη συμμετοχή εκπροσώπων από όλους τους παραγωγικούς κλάδους και επιχειρήσεις, που θα βοηθήσουν το Δήμο Θεσσαλονίκης να καταρτίσει την κατάλληλη πολιτική ενθάρρυνσης αυτής ακριβώς της οικονομικής φυσιογνωμίας. Σκοπός, η δημιουργία δημοτικών πόρων για κοινωνικές και περιβαλλοντικές επενδύσεις και η δημιουργία θέσεων εργασίας πέραν της ‘οικονομίας των γκαρσονιών’.

Τέλος, λείπει από την πόλη μια μεγάλη επένδυση στον Πολιτισμό, τις Τέχνες και τα Γράμματα, που να αντιστοιχεί στην μακραίωνη ιστορική της πορεία και την πολιτιστική της κληρονομιά (ιδίως την Βυζαντινή καθώς μετά από την βάναυση κακοποίηση της Κωνσταντινούπολης από τον νεο-οθωμανισμό και τον Ερντογάν η Θεσσαλονίκη είναι ο αυθεντικότερος εκφραστής της βυζαντινής οικουμένης στον κόσμο). Λείπει μια επένδυση στο Κέντρο της πόλης αντίστοιχης φυσιογνωμίας και μεγεθών με το Κέντρο Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος στην Αθήνα. Κίνηση που θα συνέβαλε τα μάλα στην αναβάθμιση της τουριστικής φυσιογνωμίας της πόλης –αφού από διασκεδαστήριο θα στραφεί στα ‘βαριά χαρτιά’ της ιστορίας, των γραμμάτων και του πολιτισμού– και ταυτόχρονα θα έδινε μια ποικιλότροπη ώθηση στην πνευματική και πολιτιστική δημιουργία της Θεσσαλονίκης.

Όλα τα παραπάνω εκτίθενται ενδεικτικά, για να δείξουν την αλλαγή που θα πρέπει να υπάρξει στην ατζέντα της πόλης ώστε αυτή να αντιμετωπίσει τις κρίσιμες προκλήσεις του 21ου αιώνα, για την ίδια και για την Ελλάδα. Αδιανόητο είναι ότι μπροστά στην πολυπλοκότητα και την συνθετότητα των παρόντων προβλημάτων, ο δήμαρχος και ο τεχνικός του σύμβουλος πανηγυρίζουν για τις αυτονόητες ασφαλτοστρώσεις ή για την συλλογή ογκωδών αντικειμένων από μια δημοτική κοινότητα –εκτός αν ζούμε στο 1950, δίνουμε ακόμα την ‘μάχη του χωματόδρομου’ και των σκουπιδοτόπων και δεν το έχουμε καταλάβει. Κατά τα άλλα, στις νοοτροπίες που κυριαρχούν στο δημαρχιακό μέγαρο της Βασιλέως Γεωργίου (όχι μόνο στην Διοίκηση αλλά και στην Αντιπολίτευση) είναι σαν να μην πέρασε η χώρα από χρεοκοπία, καταβύθιση, και αδιέξοδο του οικονομικού και κοινωνικού της μοντέλου. Επιμένουν λοιπόν στις ίδιες συνταγές με εκείνες των δεκαετιών 1990 και 2000, κι έτσι, ακόμα και η συζήτηση που διεξάγεται μέσα στο δημοτικό συμβούλιο έχει τελματώσει κάνοντας ανυπόφορη ακόμα και την παρακολούθηση των συνεδριάσεών της από την τηλεόραση. 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s