Η άλωση της Θεσσαλονίκης το 1185

Η Θεσσαλονίκη κατά τη βυζαντινή χιλιετία της αλώθηκε τρεις φορές. Η δεύτερη άλωσή της, πριν από 965 χρόνια, στις 24 Αυγούστου 1185 από τους Νορμανδούς της Σικελίας, μας είναι γνωστή από τα κείμενα του μητροπολίτη της πόλης Ευστάθιου και του Νικήτα Χωνιάτη. Ο Ευστάθιος, γνωστός λόγιος της εποχής, έγραψε σχόλια στον Πίνδαρο και τον Όμηρο. Στην εξιστόρησή της άλωσης από τους Νορμανδούς παρατίθενται περίπου εβδομήντα χωρία ή φράσεις από τον Όμηρο, τη μυθολογία, τους Προσωκρατικούς, τον Πίνδαρο, τον Αριστοφάνη, τον Αριστοτέλη, τον Πυθαγόρα, τον Δημοσθένη, τον Αππιανό, τον Ηρόδοτο, την Παλατινή Ανθολογία, τον Λυκόφρονα, τον Σοφοκλή, τον Αισχύλο, τον Ευριπίδη, τον Θεόκριτο, τον Αισχίνη, τον Μένανδρο. Στην εποχή του στη Θεσσαλονίκη, γίνονταν καθημερινές αναγνώσεις αρχαίων κειμένων, και φιλολογικές συζητήσεις. Η Θεσσαλονίκη σύμφωνα με εκτιμήσεις τον 12ο αι. είχε περί τις 150.000 κατοίκους, και κάθε Οκτώβριο την επισκέπτονταν χιλιάδες κόσμου (προσκυνητές και έμποροι) από ολόκληρη τη Μεσόγειο, στο πλαίσιο των βυζαντινών «Δημητρίων».

Η περίοδος μεταξύ 1180-1204, μετά το θάνατο του Μανουήλ Κομνηνού Α΄(βασ. 1143-1180) είναι εποχή αποσύνθεσης και παρακμής. Εμφύλιες διαμάχες, στάσεις, αδυναμία της κεντρικής εξουσίας να ελέγξει την επικράτεια και να εμποδίσει την αυξανόμενη ιταλική επιρροή. Οι Νορμανδοί του βασιλείου της Σικελίας, έπειτα από παρότρυνση του ανιψιού τού Μανουήλ Α΄, εξόριστου και φυγάδα στη Σικελία, Αλέξιου, που τους συνόδευε στο εγχείρημά τους, αφού κατέλαβαν το 1185 το Δυρράχιο, έφτασαν από την ξηρά (με 80.000 στρατιώτες και 5.000 ιππότες) και με τον στόλο τους (πάνω από 200 πλοία) στις 6 και 15 Αυγούστου, αντίστοιχα, στη Θεσσαλονίκη. Άρχισαν την πολιορκία στα δυτικά και τα ανατολικά τείχη. Στα δυτικά, από την ακτή ώς την ακρόπολη, δεν κατάφερναν τίποτε σπουδαίο. Από την πλευρά των θαλάσσιων τειχών ομοίως, δεν δόθηκε μάχη επειδή τα τείχη ήταν αρκετά ψηλά. Ωστόσο, στα ανατολικά τείχη οι βολές των πετροβόλων τους μηχανών κατέστρεφαν σιγά-σιγά το τείχος, που δεν ήταν σε καλή κατάσταση και είχε κτιστεί πρόχειρα, καθώς και το προτείχισμα. Παράλληλα, γέμιζαν την τάφρο με χώμα.

Ο διοικητής της πόλης, κάποιος Δαβίδ Κομνηνός, αποδείχτηκε πολύ κατώτερος των περιστάσεων. Δεν έλαβε πρόνοια για την επιδιόρθωση των τειχών και του προτειχίσματος, των πετροβόλων μηχανών και για την προμήθεια των όπλων. Οι στρατιώτες μάταια διαμαρτύρονταν σε αυτόν και του ζητούσαν ξύλα για την επιδιόρθωση των μηχανημάτων. Διαρκώς τον παρακαλούσαν να τους αφήσει να εξέλθουν από τις πύλες ώστε να πολεμήσουν τους πολιορκητές περικυκλώνοντάς τους. Κι όταν με τα πολλά τις άνοιξε, τις ξανάκλεισε γρήγορα παγιδεύοντας πολλούς στρατιώτες του εκτός τειχών. Ήταν ένα «μνημείο σιωπής» και αδιαφορίας, γράφει ο Ευστάθιος. Πληροφορούσε τον αυτοκράτορα ότι όλα βαίνουν καλώς, έτσι ώστε το στράτευμα που είχε αποσταλεί από την πρωτεύουσα για τη βοήθεια της πόλης δεν εισήλθε σε αυτήν. Ο διοικητής αδιαφόρησε επίσης για την προμήθεια σιταριού και την παροχή νερού από τον Χορτιάτη.

Στην άμυνα της πόλης συμμετείχαν, τακτικοί στρατιώτες, Αλανοί και Γεωργιανοί μισθοφόροι, γηγενείς Θεσσαλονικείς, ακόμη και γυναίκες και ορισμένοι κληρικοί που ενεπλάκησαν σε μάχες. Μετά την απαγόρευση της εξόδου των στρατιωτών για ανοιχτή μάχη με τους Νορμανδούς εκτός των τειχών, στα κρυφά Σέρβοι πάροικοι αλλά και μέλη μιας αδελφότητας (πιθανόν εκκλησιαστικής) ονόματι «τα παιδιά του Μυροβλήτη» πηδούσαν από τα τείχη και επιτίθονταν ξαφνικά στους Νορμανδούς. Τρεις χιλιάδες Νορμανδοί στρατιώτες σκοτώθηκαν κατά την πολιορκία.

Σύμφωνα με τον Ευστάθιο, στην άλωση συνετέλεσε και η προδοσία κάποιων δυτικών εμπόρων, από τη συνοικία των Βουργεσίων (κοντά στο λιμάνι του Μ. Κωνσταντίνου) που αντάλλασσαν μηνύματα με τους Νορμανδούς. Ορισμένοι από τους Αλανούς μισθοφόρους που φύλαγαν το δυτικό τείχος ενώθηκαν με τους πολιορκητές την προηγούμενη της άλωσης.

Ενώ οι Νορμανδοί άρχισαν να σκάβουν κάτω από το ανατολικό τείχος για να το κάνουν να καταρρεύσει, ο διοικητής της πόλης δεν εισάκουσε την εισήγηση του μηχανικού για εξουδετέρωσή τους. Τελικά, οι Νορμανδοί έβαλαν φωτιά στα υποστηρίγματα του ορύγματος που είχαν σκάψει, και το τείχος άρχισε να καταρρέει κοντά στον πύργο του Χαμαιδράκοντος. Για κάποιο λόγο, οι ανατολικές πύλες είχαν μείνει αφύλακτες, και η πόλη αλώθηκε στις 24 Αυγούστου, παρ’ όλο που κάποιοι συνέχιζαν να αντιστέκονται μέχρι και την αγορά της πόλης. Κάποιος, με το όνομα Βολέας, αφού σκότωσε τριάντα Νορμανδούς με την τσάπα του και άλλα μέσα, τελικά φονεύθηκε.

Την άλωση ακολούθησε σφαγή των κατοίκων και λεηλασία. Σε ορισμένα σημεία της πόλης, τα άλογα δεν έβρισκαν γη να πατήσουν ή πατούσαν ανάμεσα σε 2-3 πτώματα. Οι δρόμοι μετατράπηκαν σε νεκροταφεία. Ούτε στα σπίτια ή τις εκκλησίες γλίτωσαν οι κάτοικοι. Στις εκκλησίες έγινε συνωστισμός, και πολλοί πέθαναν από τα σπρωξίματα και την ασφυξία. Παράλληλα, προσευχόμενοι λαϊκοί αλλά και κληρικοί αποκεφαλίζονταν από τους Νορμανδούς, που κατέστρεφαν τις πλούσια διακοσμημένες εικόνες, χρησιμοποιώντας τες κατόπιν για τη φωτιά για μαγείρεμα,  και ουρούσαν στις αγίες τράπεζες των ναών. Ο τάφος του αγίου Δημητρίου λεηλατήθηκε άγρια. Στα σπίτια, οι άνθρωποι ανέβαιναν στις στέγες για να γλιτώσουν, αλλά γλιστρώντας έπεφταν και σκοτώνονταν. Άλλοι κρύβονταν στα οικιακά πηγάδια στα οποία πετώντας τους πέτρες τους φόνευαν οι Νορμανδοί. Άλλοι κάτοικοι έτρεχαν να σωθούν προς την Ακρόπολη, όπου λόγω της στενότητας της πύλης της αλλά και της ανηφοριάς της Άνω Πόλης, βρέφη και παιδιά ποδοπατήθηκαν, ενώ όσα ξέμειναν στο δρόμο σφαγιάστηκαν, όπως και έγκυες. Οι νεκροί κατά τον Ευστάθιο ανήλθαν σε επτά χιλιάδες, ενώ κατά τους Νορμανδούς σε 5.000 χωρίς να προσμετρηθούν οι σφαγιασμένοι στα σπίτια και οι νεκροί από ασφυξία. Παρά τις εκκλήσεις του Ευστάθιου, οι νεκροί καίγονταν μαζικά μαζί με κουφάρια ζώων αντί να θαφτούν από τους συγγενείς, και οι Νορμανδοί απάντησαν ότι είναι συνηθισμένοι σε τέτοιες καταστάσεις και χαίρονται με τέτοια θεάματα και μυρωδιές. Έγιναν υποχρεωτικοί «γάμοι», και τα βράδια γίνονταν μαζικοί βιασμοί, καθώς την ημέρα ο φόβος των στρατιωτών για τους αρχηγούς τους τούς απέτρεπε από τέτοιες πράξεις. Σφαγιάστηκαν έως και ασθενείς ή ανάπηροι που βρέθηκαν σε νοσοκομεία της πόλης.

Οι κατακτητές κατέλαβαν τα σπίτια εκδιώκοντας τους κατοίκους τους που τριγυρνούσαν ημίγυμνοι στους δρόμους. Εάν κάποιος έκανε το λάθος να περάσει από το σπίτι του, τον υποδέχονταν με προσποιητή διάθεση φιλοξενίας, βασανίζοντάς τον στη συνέχεια προκειμένου να τους υποδείξει κρυμμένους θησαυρούς. Χιλιάδες τάφοι κατασκάφτηκαν και τα δάπεδα όλων των κατοικιών καταστράφηκαν σε αναζήτηση θησαυρών. Μάλιστα, πρόσταξαν την αλλαγή της κόμμωσης των Θεσσαλονικέων ανδρών, με βίαιο ξύρισμα της γενειάδας και κόψιμο της πλούσιας κόμης τους, και υποχρεωτική κόμμωση σύμφωνα με τη λατινική μόδα. Γενικά, εκδήλωναν την αποστροφή τους για κάθε τι βυζαντινό, εμπόδιζαν την τέλεση των λειτουργιών κ.ά. Οι Νορμανδοί είχαν απέχθεια για κάθε Έλληνα, γράφει ο Νικήτας Χωνιάτης, και ούτε προς τους Θεσσαλονικείς γνώστες της ιταλικής ένοιωθαν κάποια συμπάθεια.

Λίγες ημέρες μετά την άλωση της Θεσσαλονίκης (11 Σεπτεμβρίου), ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος εκθρονίστηκε και εκτελέστηκε. Οι Νορμανδοί στη συνέχεια χώρισαν το στρατό τους σε τρία μέρη. Το ένα παρέμεινε στη Θεσσαλονίκη, το άλλο λεηλατούσε την περιοχή των Σερρών, ενώ το τρίτο τράβηξε για την Κωνσταντινούπολη. Ωστόσο, μετά την ήττα τους ΒΔ των Σερρών στις αρχές Νοεμβρίου, επέστρεψαν στην Θεσσαλονίκη. Από εκεί, έφυγαν κακήν κακώς προς τη Σικελία. Αρκετά πλοία ωστόσο βυθίστηκαν λόγω θαλασσοταραχής, ενώ πιάστηκαν αιχμάλωτοι όσοι δεν πρόλαβαν να φύγουν και βρίσκονταν στα πέριξ της πόλης. Αυτοί θανατώθηκαν χωρίς έλεος και με διάφορους τρόπους, ως εκδίκηση για τα παθήματα της πολύπαθης πόλης. Ο Αλέξιος Κομνηνός, που συμβούλευσε τον νορμανδό βασιλιά Γουλιέλμο στην εκστρατεία αυτή, αιχμαλωτίστηκε και τυφλώθηκε.

Πηγή εικόνας: wikimedia commons (Gustave Dore, Είσοδος των Σταυροφόρων στην Κωνσταντινούπολη)

Πηγή εξωφύλλου: Τείχη Θεσσαλονίκης, αφών Abdullah, Ουγγρικά Εθνικά Αρχεία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s