«Cardo και Decumanus» ή πώς να πιάνεστε από τα ρωμαϊκά ονόματα για να αμφισβητήσετε την ελληνικότητα της Θεσσαλονίκης

Πολύς λόγος έχει γίνει για τα αρχαία του Μετρό της Θεσσαλονίκης. Εδώ δεν θα αναφερθούμε στην διαμάχη για τη μετακίνησή τους αλλά σε ένα άλλο, περίεργο, ζήτημα. Τη χρήση των ονομασιών για τις διασταυρωνόμενες οδούς, εμφατικά, ως ένα επιχείρημα για την «ρωμαϊκότητα» της πόλης, κι εμμέσως για την άρνηση της ελληνικότητάς της. Άλλοι έχουν θεωρήσει την οδό έναν «ρωμαϊκό δρόμο».

Έχουμε την λανθασμένη ταύτιση εδώ, μεταξύ μιας τυπικής ρωμαϊκότητας («ρωμαίος πολίτης», μετά το 212 μ.Χ.) και της εξαφάνισης της ελληνικότητας των αρχαίων Μακεδόνων. Κάτι τέτοιο δεν ισχύει, όπως και να το εξετάσουμε. Καταρχήν, το ιπποδάμειο σύστημα, με το οποίο ήταν χτισμένη η αρχαία Θεσσαλονίκη, είναι κλασσικό ελληνικό και όχι ρωμαϊκό. Εφαρμόστηκε σε μεγαλουπόλεις όπως τη Μίλητο και τον Πειραιά (5ος αι. π.Χ.), την Αλεξάνδρεια (3ος π.Χ. αι.), κι όχι στη Ρώμη.

Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, μετά τις αρχαίες ελληνικές θεότητες της Μακεδονίας (Διόνυσο κ.λπ.) πιο δημοφιλείς δεν ήταν οι ρωμαϊκές αλλά οι αιγυπτιακές (Ίσιδα κ.λπ.), φαινόμενο που οφείλεται πάλι όχι σε κάποιον ρωμαϊκό συγκρητισμό αλλά στην ελληνιστική εποχή. Τα αξιώματα για τα οποία γίνεται μνεία στην ρωμαϊκή Μακεδονία έχουν ελληνικά ονόματα: πολιτάρχης, γραμματέας της πόλης, αγορονόμος, ταμίας της πόλεως, γυμνασιάρχης κ.ά.

Στη ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη οι κάτοικοι μιλούσαν ελληνικά και όχι τα ρωμαϊκά. Ακόμη και τον 1ο μ.Χ. αι. οι επιστολές του Απ. Παύλου προς τους κατοίκους της πόλης είναι γραμμένες στα ελληνικά παρ’  όλο που υπήρχαν ακόμη αρκετοί εξ Ιουδαίων Χριστιανοί. Οι ρωμαίοι έποικοι ήταν λιγοστοί, και στη συντριπτική πλειονότητα των επιγραφών τους, τις συνέτασσαν στα ελληνικά. Μάλιστα, η ασήμαντη ρωμαϊκή/ιταλική παρουσία (αποτελούμενη κυρίως από απελεύθερους και πληβείους) έπαψε να αποτελεί διακριτό στοιχείο της πόλης πολύ νωρίς, όταν στα τέλη του 1ου μ.Χ. αι. οι σύλλογοι των Ρωμαίων της πόλης αυτοκαταργήθηκαν. Στη Ροτόντα (4ος – 5ος αι.), οι επιγραφές με τα ονόματα των αγίων είναι ελληνικές, τα εικονιζόμενα τοπία είναι ελληνιστικά-αλεξανδρινά. Οι πρωτοβυζαντινές επιγραφές στα βυζαντινά τείχη της (4ος – 5ος αι.) είναι ελληνικές. Ο θεσσαλονικικός Πέτρος Πατρίκιος (6ος αι.) έγραψε στα ελληνικά την ιστορία του. Αργότερα (7ος αι.), στη συλλογή με τίτλο «Θαύματα του Αγίου Δημητρίου», γραμμένη από μητροπολίτες της Θεσσαλονίκης, η ελληνική χαρακτηρίζεται «η δική μας γλώσσα» και διακρίνεται ρητά από τη γλώσσα των Ρωμαίων, των Σλάβων και των Βουλγάρων. Συνεπώς, ο πληθυσμός ήταν ελληνόφωνος.

Αλλά και η παιδεία ήταν ελληνική:  Λατινική λογοτεχνία δεν παρήχθη στην «εκρωμαϊσμένη Θεσσαλονίκη». Αντίθετα, έχουμε σημαντικούς πρωτοβυζαντινούς ποιητές, π.χ. τον Μακεδόνιο Ύπατο, με πολλά, ερωτικά κ.ά., ελληνικά ποιήματα στην «Παλατινή Ανθολογία». Δεν χρειάζεται να αναφερθούμε εκτενώς στον πανεπιστήμονα Λέοντα Μαθηματικό (9ος αι.), για κάποιο διάστημα μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, ο οποίος αποκαλούσε τον εαυτό του Έλληνα, ή τον Ευστάθιο (12ος αι.) και τα ομηρικά του σχόλια. Πολύ αργότερα, αρκετές αρχαιοελληνικές τραγωδίες έλαβαν την τελική (σημερινή) μορφή τους έπειτα από την επεξεργασία τους από Θεσσαλονικείς βυζαντινούς λογίους, οι οποίοι μάλλον θα ξέχασαν ότι ως «Ρωμαίοι Θεσσαλονικείς» έπρεπε να εκδίδουν Βιργίλιο και Οράτιο αντί Ευριπίδη και Όμηρο. Την πόλη αυτή άλλωστε ο Νικόλαος Καβάσιλας (14ος αι.) αποκαλεί «πρόγονο και μητέρα των απανταχού Ελλήνων» (Προσφώνημα εις τον ένδοξον του Χριστού μεγαλομάρτυρα Δημήτριον  τον Μυροβλήτην, έκδ. Ι. Θεόφιλος, Βενετία 1884, 4 (σελ. 40)). Πώς ξεπήδησε τέτοιος Ελληνισμός στη βυζαντινή περίοδο εάν ήδη η ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη ήταν «εκρωμαϊσμένη», δηλαδή αφελληνισμένη;

Η αρχαία και πρωτοβυζαντινή Θεσσαλονίκη ήταν μια κοσμοπολίτικη αλλά ταυτόχρονα ελληνική πόλη, με ελληνικό πολιτισμό, παιδεία, και γλώσσα. Το κρυφτό, ακόμη και εξαιτίας ενός τετράπυλου (η «Εγνατία» άλλωστε υπήρχε και πριν από τη Ρωμαιοκρατία), ώστε να υποβαθμιστεί η ελληνική διαχρονία της πόλης, δεν βασίζεται στην ιστορία της.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s