Πόλεις – εργαστήρια: Το νέο πρότυπο του 21ου αιώνα

Να επαναφέρουμε την παραγωγή μέσα στις πόλεις: Μια στρατηγική η οποία τα τελευταία χρόνια κερδίζει έδαφος, όχι μεταξύ κάποιων ρομαντικών της παλαιοβιομηχανικής εποχής, αλλά μεταξύ των πιο επιδραστικών εμπειρογνωμόνων της παγκόσμιας οικονομίας (όπως είναι η εταιρεία συμβούλων McKinsey, που αναλαμβάνει στρατηγικές αναλύσεις για λογαριασμό ολόκληρων κρατών), τα Ηνωμένα Έθνη, και Δήμοι όπως αυτός της Βαρκελώνης.

Η συλλογιστική που κρύβεται πίσω από αυτήν την νέα τάση είναι ευνόητη: Το μοντέλο διαβίωσης της ανθρωπότητας απειλείται, καθώς η πλειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού ήδη διαμένει σε πόλεις, που σήμερα είναι ελλειμματικές ως προς την παραγωγή των ζωτικών τους πόρων, και η παραγωγή των τελευταίων στην ύπαιθρο απειλείται από την καλπάζουσα οικολογική κρίση. Μόνη λύση, η υπέρβαση του παρασιτικού χαρακτήρα των πόλεων, που μέχρι τα τώρα γύρευαν την τροφοδοσία τους απ’ τις περιφέρειές τους, δημιουργώντας την κλασική αντίθεση πόλης-υπαίθρου που ανέλυσαν όλοι οι μεγάλοι κοινωνικοί στοχαστές, και η επαναφορά στρατηγικών αυτάρκειας μέσα στις ίδιες τις πόλεις, που στηρίζονται στην αρχή της επιτόπιας παραγωγής-κατανάλωσης, κάτι που θα εξοικονομήσει πόρους (και εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα σε πλανητικό επίπεδο).

Πραγματικά, αν κάνει κανείς έναν διαδικτυακό περίπατο σε όλες αυτές τις ‘συστημικές’ πρωτοβουλίες για την επεξεργασία νέων αστικών πολιτικών, θα εκπλαγεί για τον βαθμό της διάχυσης και της απήχησης που είχαν απόψεις, που μέχρι πρότινος εξέφραζαν μόνο στο επίπεδο της θεωρίας ριζοσπάστες στοχαστές όπως ο Αντρέ Γκορζ: Η τεχνολογία επιτρέπει πλέον την αποκέντρωση της παραγωγής, και μικρά εργαστήρια μπορούν να ξεπηδήσουν σε κάθε αστική γειτονιά· ακόμα και στην παραγωγή μεγάλης κλίμακας, όμως, τα σύγχρονα πρότυπά της αναβαθμίζουν θεαματικά την σημασία της έρευνας, της γνώσης, της διασυνδεσιμότητας μικρών και μεσαίων μονάδων παραγωγής, κάτι που ευνοεί την ανάπτυξή τους μέσα στις πόλεις, καθώς οι τελευταίες συγκεντρώνουν τις μεγάλες εκπαιδευτικές και ερευνητικές μονάδες, τα εξειδικευμένα γραφεία, και τους νεομάστορες – ανεξάρτητους υπερειδικευμένους εργαζόμενους της νέας χιλιετίας. Άρα, οι πόλεις μπορούν να καταστούν ξανά παραγωγικά εργαστήρια, και η ίδια τάση επιβεβαιώνεται στην παραγωγή ενέργειας, καθώς οι πόλεις ενδείκνυται για την διασπορά των ήπιων μορφών παραγωγής της από ανανεώσιμες πηγές, την δημιουργία πόρων από την ανακύκλωση των απορριμμάτων· ή ακόμα, και την παραγωγή τροφίμων, καθώς τα διάσπαρτα μέσα στην πόλη περιβόλια, αποτελεί μια αστική καινοτομία διεθνώς αναγνωρισμένη για τις ωφέλειες που έχει στο περιβάλλον, την διατροφική ασφάλεια, την συνοχή του κοινωνικού ιστού.

Η τομή, συντελείται και σε ανώτερο επίπεδο, αναδιοργάνωσης των προτύπων ζωής μέσα στις ίδιες της πόλεις: Οι παγκόσμιοι ειδικοί τείνουν πλέον να αναγνωρίσουν, με την οικονομίστικη αντίληψη που τους χαρακτηρίζει, βέβαια, την εξαιρετικά ανοικονομική φύση του ατομοκεντρισμού, που παράγει εξαιρετικά κοστοβόρες συμπεριφορές μέσα στις πόλεις: Πόσο συμβάλλει στην φωτορύπανση, στην διάχυση ενεργοβόρων πρακτικών, στην μεγιστοποίηση του όγκου των απορριμμάτων η διάχυση λογικών του τύπου «ζήσε και άφησε τους άλλους να πεθάνουν»; Αναρωτιούνται τώρα αυτοί που συνέβαλαν τα μέγιστα στο να επικρατήσουν κατά το παρελθόν. Γι’ αυτό και τώρα μιλούν για «συλλογική αστική νοημοσύνη», την δυνατότητα που έχει σήμερα το «μοναχικό πλήθος» να ενταχθεί εκ νέου σε συλλογικά κύτταρα διαδικτυακά συνδεδεμένο: Σε πολλές πόλεις, από την Σαγκάη μέχρι τη Βαρκελώνη, λειτουργεί ένα πιλοτικό πρόγραμμα διανομής αισθητήρων, που πληροφορούν τους κατόχους τους για τα επίπεδα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, της φωτορύπανσης, τον όγκο των παραγόμενων απορριμμάτων, την κατανάλωση ενέργειας στην πόλη που ζουν. Καλούνται να ρυθμίσουν την συμπεριφορά τους με βάση τα στοιχεία που οι ίδιοι παράγουν από κοινού, και με βάση τους συλλογικά καθορισμένους στόχους. Οι βέλτιστες πρακτικές, επιβραβεύονται μ’ ένα σύστημα εκπτώσεων στα δημοτικά τέλη.

Φυσικά όλα αυτά δεν είναι παρά τάσεις, και όχι ο «θαυμαστός νέος κόσμος» –γιατί έτσι περίπου παρουσιάζει τις εξελίξεις αυτές η κατεστημένη σκέψη. Και σίγουρα υπάρχουν κι οι αντίρροπες, που απειλούν να εκτρέψουν το μέλλον σε δυστοπία: Ήδη οι πιο τεχνολογικά προηγμένες πόλεις στην Κίνα φαντάζουν πάρκα ψηφιακής επιτήρησης, με μια ένταση που κάνει τον Μεγάλο Αδελφό του Όργουελ να φαντάζει διακριτικός, γεγονός που αποδεικνύει πως το τίμημα των «έξυπνων πόλεων» είναι να καταστούν αυτές απολύτως διάφανες για την εξουσία. Επιπλέον, όλη αυτή η συζήτηση για την νέα συμμετοχικότητα μέσα στην πόλη, αμφισβητείται από τα ίδια τα δεδομένα των ‘παγκόσμιων πόλεων’, που επιφυλάσσουν στην κοινωνική πλειοψηφία των κατοίκων της αποκλεισμούς πολύ πιο απόλυτους σε σύγκριση με τις παλιές μητροπόλεις των εθνικών κρατών, γιατί είναι ταυτόχρονα αποκλεισμοί οικονομικοί, μορφωτικοί και… ψηφιακοί. Και τέλος, είναι ο φουτουριστικός, από την άποψη της αρχιτεκτονικής του, ανασχηματισμός των σύγχρονων πόλεων που εφαρμόζει υπερβολική πίεση πάνω στο ψυχισμό και την βιολογική του φύση, γεγονός που έχει εκτοξεύσει τις πάσης φύσεως ιατρικές παθήσεις που οφείλονται σε κοινωνικά αίτια.

Άρα το μέλλον δεν είναι για να πανηγυρίζουμε, κάθε άλλο. Οι κατευθύνσεις όμως που παίρνει η παγκόσμια συζήτηση σήμερα, γύρω από την αναγκαιότητα της επιστροφής των πόλεων σε πολυλειτουργικά πρότυπα, και στρατηγικές αυτάρκειας δείχνει αν μη τι άλλο πόσο επαρχιώτες και… παλαιολιθικοί είναι στην πραγματικότητα εκείνοι που στην χώρα μας πουλάν φτηνό εκσυγχρονισμό, τάζοντας μεγαλεία ανάπτυξης με την μονοκαλλιέργεια του τουρισμού…

Μιχάλης Πετμεζάς (αναδημοσίευση απ’ την εφημερίδα Ρήξη, Μάρτιος 2019).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s