Βυζαντινὴ Θεσσαλονίκη: ἡ Ἁγία Αἰκατερίνη

Κάπως ἀπόμερα ἀπὸ τὸ κέντρο τῆς Θεσσαλονίκης, βρίσκεται ὁ βυζαντινὸς ναὸς τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης, στὰ ΒΔ, στὴν Ἀνω Πόλη. Οἱ ἱστορικὲς πληροφορίες γιὰ τὴν ἐκκλησία (π.χ. κτήτορας, ποὺ εἶναι ἄγνωστος) εἶναι ἐλάχιστες. Φαίνεται ὅτι χτίστηκε στὴν παλαιολόγεια ἐποχή (τέλη 13ου-ἀρχὲς 14ου αἰ.). Ἔρευνες μὲ βάση την δενδροχρονολόγηση τῆς στέγης ὁδηγοῦν νὰ τοποθετηθεῖ ἡ ἀνέγερση πρὶν ἀπὸ τὸ 1310. Ἡ ἐκκλησία ἔχει ταυτιστεῖ ἀπὸ ὁρισμένους μὲ τὸ «καθολικὸ» τῆς Μονῆς τοῦ Χριστοῦ Παντοδύναμου ἐξαιτίας τῶν τοιχογραφιῶν της (π.χ. ἀπεικονίζονται στυλίτες καὶ σκηνὲς ἀπὸ τὴ ζωὴ τοῦ Χριστοῦ), ἀλλὰ δὲν εἶναι βέβαιο. Ἔτσι, συγκαταλέγεται στὶς ἐκκλησίες τῶν ὁποίων τὸ βυζαντινὸ ὄνομα ξεχάστηκε κατὰ τὴν Τουρκοκρατία, ἀφοῦ ἡ περιοχὴ ἐποικίστηκε μὲ Μουσουλμάνους. Ἐπὶ Βαγιαζὶτ Β’ (1481-1512), μετατράπηκε σὲ τζαμὶ τοῦ Γιακοὺπ Πασᾶ, ἐνῶ μετὰ τὴν Ἀπελευθέρωση (25 Νοεμβρίου 1919), καθαγιάστηκε καὶ ἀφιερώθηκε στὴν Ἁγία Αἰκατερίνη.

Ὁ ρυθμὸς τῆς ἐκκλησίας εἶναι σύνθετος τετρακιόνιος σταυροειδὴς ἐγγεγραμμένος μὲ πέντε τροῦλους (ὁ ἕνας στὸ κέντρο, οἱ ἄλλοι στὰ τέσσερα ἄκρα καὶ χαμηλότεροι σὲ ὕψος) καὶ κλειστὴ περιμετρικὴ στοά, ποὺ ἀπολήγει ἀνατολικὰ σὲ δύο συμμετρικὰ παρεκκλήσια.

pk113

Ὁ τύπος αὐτὸς πρωτοεμφανίζεται τὴν ἐποχὴ τῆς δυναστείας τῶν Μακεδόνων καὶ κατόπιν ἐξελίσσεται. Ἡ ὁμοιότητα τοῦ σχεδίου τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης μὲ ἄλλους ναούς (π.χ. τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων) μαρτυρᾶ γιὰ τὴν ὕπαρξη μιᾶς τοπικῆς ἀρχιτεκτονικῆς σχολῆς καὶ ὑψηλοῦ ἐπιπέδου καταρτισμένων τεχνιτῶν μεταξὺ 11ου καὶ 14ου αι., ἐπίπεδο τὸ ὁποῖο ὑποχώρησε μετὰ τὴν Ἅλωση (1430), ἀφοῦ ἐπὶ δύο-δυόμισυ αἰῶνες δὲν παρατηρεῖται ἀνέγερση ἐκκλησίας στὴν πόλη (ὣς τὰ 1699). Στὶς ἐκκλησίες αὐτὲς παρατηρεῖται ἡ στροφὴ τοῦ ἐνδιαφέροντος τῶν βυζαντινῶν ἀρχιτεκτόνων καὶ τεχνιτῶν καὶ στὸ ἐξωτερικὸ τοῦ ναοῦ.

Τὸ μέγεθος τῆς ἐκκλησίας ὅπως καὶ ἄλλων ἐκκλησιῶν τῆς περιόδου δὲν εἶναι ἰδιαίτερα μεγάλο -ἂν συγκριθεῖ μὲ τοὺς δυτικοὺς καθεδρικοὺς καὶ παλαιότερα βυζαντινὰ κτίσματα. Αὐτὸ δὲν ὀφείλεται οὔτε στὴν ἔλλειψη μαστορικῆς ἱκανότητας καὶ φαντασίας οὔτε (τόσο) στὴν ἀπουσία πόρων ὅσο στὴν διαφορετικὴ βυζαντινὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν ἐκκλησία. Ἀφενός, οἱ Βυζαντινοὶ προτιμοῦσαν πολλὲς μικρὲς διασκορπισμένες στὴν πόλη ἐκκλησίες ἀντὶ μίας τεράστιας ποὺ χωροῦσε ὅλον τὸν ἀστικὸ πληθυσμό. Ἂφετέρου, οἱ ἐκκλησίες κτίζονταν ἀπὸ ἰδιῶτες (οἰκογένειες, μεμονωμένα ἄτομα, μονὲς κ.λπ.) κι ὄχι μὲ συνεισφορὰ ὅλης τῆς πόλης -ὅπως στὴ Δύση- ἢ τοῦ αὐτοκρατορικοῦ ταμείου. Πρόκειται γιὰ τὸ φαινόμενο τῆς ἐξατομίκευσης τῆς λατρείας, ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ θεωρηθεῖ συναφὲς μὲ τὴν ἰδιαίτερη (προσωπική) ἀντίληψη περὶ λατρείας στὸ Βυζάντιο-Ρωμανία.

Ἀξιοπρόσεκτη εἶναι ἡ περίτεχνη ἐξωτερικὴ τοιχοποιία μὲ τὰ πλούσια κεραμοπλαστικὰ κοσμήματα: Οἱ ἐξωτερικὲς ὄψεις τῆς ἐκκλησίας εἶναι γεμάτες ἀπὸ μικρὲς κόγχες, ὀδοντωτὲς ταινίες, τυφλὰ ἀψιδώματα, σμαλτωμένες πλάκες, ἐντοιχισμένα μάρμαρα ἀπὸ παλαιοχριστιανικὰ θωράκια, πλάσιμο κεραμιδιῶν μὲ διάφορα σχήματα, ὅπως τὰ γράμματα Ι καὶ Χ, καθὼς καὶ ἄλλα στολίδια. Οἱ ἀναλογίες τοῦ κτίσματος εἶναι κομψές, κι ὁ ὄγκος κλικμακώνεται ἀπὸ τὸ περίστωο ὣς τὸν ἑπτάπλευρο κεντρικὸ τροῦλο, ὁ ὁποῖος πατᾶ σὲ ἕνα τετράγωνο ἐπίπεδο. Ἕνας μαρμάρινος ὁριζόντιος κοσμήτης ποὺ διαιρεῖ τῆν ἐξωτερικὴ ὄψη δημιουργεῖ ἕναν ὀριζόντιο ἄξονα στὸ κυβικὸ σχῆμα τοῦ κτηρίου.

25_aikaterini4

Οἱ τοιχογραφίες τοποθετοῦνται χρονικὰ στὰ 1315 καὶ εἶναι περίπου σύγχρονες τῆς ἀνέγερσης τῆς ἐκκλησίας. Ἀρκετὲς ἀπὸ αὐτὲς ὅπως τοῦ Παντοκράτορα εἶναι κατεστραμμένες, και ἀποσπασματικές, ἀφοῦ σοβατίστηκαν ἐξαιτίας τῆς μετατροπῆς τῆς ἐκκλησίας σὲ ἰσλαμικὸ τέμενος. Τὰ ὀθωμανικὰ ἐπιχρίσματα εἶχαν ἀφαιρεθεῖ μέχρι τὸ 1951. Ἡ θεματολογία περιλαμβάνει πολλὲς παραστάσεις ἀπὸ τὴ ζωὴ τοῦ Χριστοῦ (θαύματα, εὐαγγελικὲς περικοπές), εἰκόνες προφητῶν καὶ ἀσκητῶν. Τὰ χρώματα εἶναι ζωηρὰ καὶ οἱ μορφὲς πλαστικὲς κι ἐλεύθερα πλασμένες. Ἀπεικονίζονται, ὅπως συνηθίζεται στὴν Παλαιολόγεια Ζωγραφική, διακοσμημένα ἀρχιτεκτήματα (σπίτια κ.λπ.). Ἔχει παρατηρηθεῖ ὁμοιότητα τῶν τοιχογραφιῶν τῆς Ἁγ. Αἰκατερίνης μὲ ἐκεῖνες τοὺ Ἅγιου Νικόλαου Ὀρφανοῦ καθὼς καὶ μὲ ἐκεῖνες σερβικῶν ἐκκλησιῶν ποὺ φιλοτεχνήθηκαν ἀπὸ τοὺς Θεσσαλονικεῖς ζωγράφους Μιχαὴλ καὶ Εὐτύχιο Ἀστραπᾶ.

ce91ceb3ceafceb1_ce91ceb9cebaceb1cf84ceb5cf81ceafcebdceb7_ce98ceb5cf83cf83ceb1cebbcebfcebdceafcebaceb7cf82-_ce9bceb5cf80cf84cebfcebcce

Ἡ ἴαση τῶν δέκα λεπρῶν (πηγή: anemourion.blogspot.gr)

Ἡ ἐκκλησία ἐντάχθηκε τὸ 1988 ἀπὸ τὴν ΟΥΝΕΣΚΟ στὸ κατάλογό της μὲ τὰ Μνημεῖα Παγκόσμιας Πολιτιστικῆς Κληρονομιᾶς. Ἐπειδὴ δὲν βρίσκεται πάνω σὲ κάποια ἀπὸ τὶς κεντρικὲς ὁδοὺς τῆς πόλης εἶναι ἄγνωστη στοὺς περισσότερους Θεσσαλονικεῖς. Ὡστόσο, ἀξίζει κανεὶς νὰ τὴν ἐπισκεφτεῖ καὶ νὰ θαυμάσει ἕνα ἀρχιτεκτονικὸ κόσμημα τοῦ Ὕστερου Βυζαντίου σὲ μιὰ ἥσυχη γωνία τῆς πόλης (Ἠοῦς & Τσαμαδοῦ).

10174816_295661710596593_7630505432510723026_n

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s